|
E vorba
“Zigeuner” (ande niamciska “Rom”) avel katar e
purani Turkicko vorba „tschigan“, “chore
manush“. Ande Europake chiba, kado ashilas “tsigan”,
ande Niamcisko shib “Zigeuner”.
E
vorba “Gypsy” avilas ande Europa kana kerenas e
identifikacija e Romengie Mamelukonca.
E
Mamelukuri sas e sklavuri ando Egipto ande Mashkarutne bersha, thaj e
Roma sas ande historija sar „Egyptianuri“. Sar eksemplo
anda kodo si e Romengi grup anada Kosovo save anaven pes dzi ages
„Egiptianuri“.
E
Kaldarara sas kodola save kerenas kazani (d-anda rumunicka kazano
– caldare), e Churara sas kodola save kerenas chura (katar e
Romani vorba “Churi”), e “Lovara” sas kodola
save bikinenas grasta (d-anda Ungriko vorba anda grast –
“lov”) thaj kade maj dur. Varesave anda kadala vorbi si
inke ages sar grupengo anava, vi kana e grupi chi maj keren kodi buki
aba de but vrama.
|
E anglune Roma avile
ando regiono kaj del pes duma Niamcikso shib kana agorisajlo o 14to
shel bersh thaj astradas pes o 15to shel bersh. Pala sar sikadiol ande
e historichne lila, von avile ande Bohemia e angluni data ando 1399to
bersh, kade ke ando 1407to bersh von sas te sikaven peske lila ando
Hildesheim, ando 1414to bersh mukisajle ande Messia, ando 1416to bersh
ko Meissen, ando 1417to bersh ando Zurich, Magdeburg thaj Lübeck,
thaj aresle ande Saksonia thaj Alsace ando 1418to bersh. Pa kodo
ke e Roma avile anda India chi del pes duma kade sar chi del pes duma
pa kodo ke e Dzidovuri avile anda o Mashkarutno Esto, vi kana katar von
avile chi dzanel pes eksaktno thaj gindilas pa lende ke anda Egipto
aven, thaj ke kothar shidine sas anda kodo ke Christianuri sas.
Lingvisturi thaj historianuri phenen ages ke e Roma telearde anda Nord
Vest India ande maj but migraciichne talazuri ande angluni
mia bershengi, thaj shaj vi ando 5to shel bersh.
Kade sar vi e Dzidovuri, e Roma trajn ages ande intrego luma.
Lengi shib, Romanes, ande savi si but vorbi anda Grekicka thaj
Armenicka save e Roma lile ande pesko drom ke Europa thaj si dini duma
ande maj but dialekturi, pashe pasha e Sanskritno shib. E Romani
shib adaptisajli thaj las vorbi anda e chiba anda kodola
kaj e Roma trajnas. E Roma save emigrisajle ando Niamco, Austria thaj e
pashutne regionuri (Nord Italia, Slovenia, Bohemia, Alsace, Lorraine)
akharen pes Sinti. Si kasave teorii save ingiaren kado anav
parpale ko regiono Sindh ando Pakistan, thaj kade si jekh but
prindzardi Niamcisko Sinti Union, e “Sindh Union” anda
Freiburg. Ande o nakhli shel bersh, kana sas e Weimar Republika thaj
katar o 1945to bersh e Roma anda Est thaj Sud-Est Europa nasale ando
Niamco. O internacionalno mishkipe e Romeno pala e civile chachimata
phenen “Roma” savorenge, thaj na Gypsy vaj Cigan etc., thaj
ando Niamco phenel pes “Sinti thaj Roma” d-anda 1979to
bersh.
E maj but anda Roma trajn ande Sud-Est Europa thaj von kothe ashadile
te phiren shela bersha kodoleske, thaj ande Centralno Europa e Roma
phirenas inke, feri ke univar musaj sas lenge te phiren feri ande
regiono vaj kade. Sar o Bismarck Reich vazdas pes, e Roma bastarde te
shaven pes anda kodo ke bare restrikcii sas.
E anglune 80 bersha sar e Sinturi beshenas ando Niamco phenel pes ke
sas e “Sumnakune bersha”. Anda kodo ke o Nimacisko-Romano
Imperato Siegesmund, mashkar aver, bichalelas lila te protektujl e
Romen, kade von shaj phirenas ando intrigo them. Ande but thana
le gadze lashe sas lenca.
E persekucia e Sintongi ando Niamco astardas ando 1482to bersh kana o
Achilles anda Brandenburg chi mukhelas e Sinton te beshen ande lesko
regiono. Kana sas o Reichstage anda Lindau thaj Freiburg (1496,
1497 thaj 1498) o intrigo Niamcisko Thagareipen las pes pala
kodo, thaj phagerde o lil katar o Siegesmund thaj bastarde te len
pes pala e Roma. Svako manush shaj mudarenas len. O Thagar Ferdianad
(1556-1564) kovlardas kodo zakono kade ke e dzuvlia thaj e chavore chi
sas mudarde. Soske sas o Niamcisko sekcionalismo kadala zakonuri chi
sas ande svako regiono sa kade; e Roma shaj trajnas ando Niamco kana
mukhinas pes ande k-aver federalno them. But anda e Niamciska thema
organizujsarde o maripe kontra e Roma individualno. Mashkar 1497 thaj
1774to bersh dine pes avri 146 zakonuri kontra e Romenge. Kana
sas o 30 bershengo maripe, bisterde jekh cira thaj chi maj lenas pes
pala e Roma kade.
Ando 17to thaj 18to shel bersh astartde palem te len pes pala e
Roma. E Rom sas te aven semnome thaj shude vaj mudarde. O
Friedrich Wilhelm I. e Prusiako das avri zakono ando 1725to bersh te
umblavel e Romen bi krisako; kodo ke lengi morkhi nas kasavi parni sas
dosta te shaj umblavel len. Jekh regionalo ansamblo anda Rhine das avri
zakono ando 1709to bersh ke te bishalen pen avri anda them svako rom so
sas astardo vaj te mudarel len, thaj o foro Frankfurt mukhelas te len
pes e chavore lendar.
Nasfalimata, jaga, bidzangle mudarimata, nasfalimata bi drabengo thaj
kade maj dur, sa kado phenelas pes ke si anda e k-aver manusha save naj
themutne thaj phenelas pes pa lende ke naj christianuri. Kade, e Roma
anda e Mashkarutne Bersha phenenas ke si doshale thaj sas persekutime,
kodo ke denas duma jekh biprindzardi chib kerdas len bithemutne thaj
viktime. Phende sa kade ke e Roma ande e Holera, ke choren
chavoren, ke han manushen thaj lengi dosh sas anda sa so kerelas pes
nasul ando them. Le gadze pakianas kaj e Romen si len nasul haraktero
thaj ke si spionuri e Turkonge thaj Tataronge, thaj ke sas e dusmanea e
themeske. Kado pakialas pes anda lende ande kodi vrama, thaj kade
pakial pes dzi ages.
E sherutne e khangeriange thaj e policiake phenenas pa Roma thaj
Dzidovuri, inke d-anda e Mashkarutne Bersha, ke naj kristianuri, ke si
drabarne, ke choren thaj pharaven.
Ko agor e 18to shel bersh thaj kana astardas pes o 19to shel bersh, e
eksistenca e Sintongi sar “pariahuri” sas tolerime. Sar von
phirenas ande gava thaj forura, pe cikni vrama, von kerenas buti e
gadzenge vaj gilabenas thaj kade lenas pesko manro. Ande maj but
Niamciska thema, sas kasave projekturi ke te ashaven e Romen te na maj
phiren, ale chi birisarde kodo anda kodo ke individulano koncepcija
sas. Ando Wuettemberg, bare familii sas zorasa phagerde thaj bichalde
ande intrego them ande cikne grupi.
Kana e cikne grupi zumade te kiden pes palem khetane, e raj bare
phagenas len palem zorasa. E zakonuri katar e Mari aTheresa thaj o
Joseph II. afektisarde feri e Austria thaj Ungro ande kodo ungriko
regiono kaj vorbilas pes niamciska (d-anda 1918
“Burgenland”) thaj kodo sas aba ke granica katar e
Nimaciska thema. E Roma save trajnas ande kodo regiono sas ashade anda
phiripe ´kodolesa ke phare zakonuri das pes pe kodo, thaj mashkar
kodola zakonuri sas vi kodo ke te na vorbil pes Romanes, musaj sas
lenge te hamin pes e gadzenca thaj nas lenge voja te len pes mashkar
pende thaj pashe lenas e chavoren lendar.
Ando 1871to bersh vazdas pes o Niamcisko Reich savo vazdas pojekto
kontra e Romengi pe lungo vrama, thaj e buti sas maj dur kerdi kana
vazdas pes o Weimar Republic, thaj kade astarde te registrujn e Sinton
thaj e Romen anda Niamco, thaj kade dur aresle ke ande Nazi vrama aba
mudarde savore kodolen save sas lende registrujme sar Roma thaj
Sinturi. Ando 1871to bersh, o Ministro pe interno bukia anda Grand Duke
of Hessia thaj pasheo Cancelaro anda Berlin dine avri zakono ke
te na den pes lila e Romenge save imigrinas te shaj handlujn
(kinen-bikinen) thaj te len pes sama pala e Sinturi. Ando 1885to berhs,
ande Austria del pes avri zakono ke sa e manusha save phiren thaj chi
keren buti si te keren zorasa buki. Ando 1896to bersh, o Niamcisko
kancelaro das avri zakono te na den pes lila te shaj handlujn e Romen
thaj Sinton save phiren; ando 12to Februar 1902to bersh, ande Prusia
das pes avri jekh zakono kontra e Romenge, thaj kodo sas kontra e
Romenge save imigrinas; e “Romen saven nas len Niamcisko
themutnipe” ingiarenas len zorasa ke granica e themeski inke
d-anda 1886to bersh. O federano zakono “Zorasa edukacija e
ternengi” avilas avri ando 1no Januar 1900to bersh, sas aba kerdo
specialno e chavorenge Roma thaj Sinturi. Sar jekh moderno databaza,
ando 1899to bersh sas kasave servichii katar e Romani Inteligencija
ande maj but Niamciska thema ando 1899to bersh aba, thaj o maj lacho
sas ande Bavaria: ando 1904to bersh sas len aba 3350 lila pala e
Romenge familii thaj dzene. E sherutne sas o o Ministro pala e interno
bukia anda Bavaria, o konsulo pa kriminalne bukia o Alfred Dillmann das
avri ando 1905to bersh jekh lil sar te “hastran e
Romendar” sar jekh cikni versia kodoleske so von kerde
mashkar 1816to thaj 1903to bersh. Lesko Centralno Ofiso kontra e
Romengo savo sas ando Munich areslas te avel sigate o centrumo
vaj o Nimacisko “Kontra e Romenge” , kerdas
anda Roma jekh kriminalno ethnichno grupa thaj ingiardas maj dur e buki
katar e “Centralno Romengi Policijaki stacija anda Munich”
kana sas e Weimar Republika thaj katar o “Reich Centrumo anda o
maripe kontra e Romeni nacija” ande sekuritateake maj bare khera
katar o Himmler ando Berlino (d-anda 1938to bersh).
Ande anglune 30 bersha anda 20to shel bersh, maj but Roma thaj Sinti
gele te beshen ande maj bare foruri anda Niamco anda kodo ke lenge
cikne businesuri chi maj dzanas.
Ando Aprilo 1926to bersh, o “Federalno hacharipe ke te maren pes
kontra e Romenge ando Niamcisko Reich” avilas avri; ando 16to
Juli, ando Munich ankilstas avri o zakono savo sas te avel ande intrigo
regiono Bavaria “Zakono kontra e Romege, Vagabondonge thaj
manushenge kaj chi kamen te keren buki”, ando Novembre 1927to
bersh o Ministero pala Interno bukia anda Prusia das ordino te len pes
e naja katar sa e Roma thaj Sinturi. Anda kodo, e angluni Niamcisko
Republika das avri zakonuri kontra jekhe ethnichcno grupa, zakonuri
save chi sas pala e Konstitucija katar o Weimar.
|
|
