|
O Raj Gottfried
“Friedel” Weiss mulas ando Marzo 2003to bersh, pala jekh
skurto aba nasul nasfalimo. Kado lil si dedikime leske thaj leske
phraleske o Helmut, leska phake Walltraut thaj leske cikne nepotoske
Robert.
“Tumare dukha,
Si rani ande le
lumako mas”
(Lani
“Goldschabi” Rosenberg)
O
reslimo e Sintosa Gottfried “Friedel” Weiß
Kana
shavore samas, shaj reslam amen kana thaj kana. E bari familija
Weiß, beshelas varekana ando kampo ando Wasmerstraße ando
Marburg, pashe kodole thaneske kaj beshlam dzi ando 1937to bersh. E
raklore phenenas amenge”Tsig, Tsig, Tsigan!“ thaj univar
shudenas barenca ande amende. Jekh var, jekh shudas baresa ande mande
thaj maladas muro pirno, thaj kade nashlem khere rovindoj. Muri dej
phendas mange, “Kana kodo kerela pes inke jok var, te cipis
“Phenava kodo le dadeske Weiß! Thaj atunchi dikhesa sar
kodola tsiganuri nashena.”
“Muro
papo”, o Gotfried Weiß delas anda shero ke va. Ages, vov
trajl avere 45 Sintone familijenca ando Gerogswerder, kaj vov beshel
angla mande ande pesko kher. Jekh amalikano, puterde-gogiako manush,
savo arakhadilo ando 1928to bersh, trin bersh phureder sar mande, savo
barilas ando romano kampo, o “Dad Weiß” sas o shero e
familijako.
Akana
thaj atunchi bi dzavas te phiravav man ando kampo mure dadesa thaj
dejasa. But shukar sas kothe! But shavore, phuri dzuvli savi phabarelas
peski pipa, e grasta nashenas trujal thaj e dzukela… thaj e
buznea? “ Va, va” phenel o Gottfried Weiß.
“Thaj bakrea”. Jekh ges, jekh phuri romni beshelas pe
veranda katar mure babako kher, savi sas pashe, jekhe rotasa.
“Lashe vasta”, phendas e phuri romni pala so dikhlas muro
vast. “Kodi sas e Rosa”, asal o Gottfried Weiß.
Dikhav. Thaj isarav jekhes ucho parno lole balenca. Vi vov sas Sinto?
“Va.
O Robert Weiß, muro kusino. Vov mulas jekh bersh thaj dopash
kodoleske.”
Anda
jekh var, pala maj but sar shovar desh bersh, resav te dzanav kadal
manushenge anava, lengo trajo aresel te avel dzuvindo. Ame
nakhlam anda e dokumentacija “when the music fell silent”
katar e sikliarni Viviane Wünsche anda Harburg (shaj te len les pa
amaro web-site www.RomNews.com ). O Robert Weiß, ginadem kothe,
sas te kerel phari buki katar o 1942to bersh dzi ko 1944to bersh, ande
le angarengi fabrika Dr. Steinike ando Harburg, ale bi jekhe
buchiarneski karta vaj bi specialno habenata thaj pokinelas maj but
taksi/e themeske sar e k-aver kolegura. Thaj: o sikliarno Gottfried
Weiß sas bichaldo ke aver shkola ando 1939/40to bersh thaj sas te
dzal ande jekh specialno “tsigansko klasa”.
“Anda
muro dad”, o manush savo delas duma manca phenel pashe, “e
dukh ando dumo astardas maj anglal. Les line les kheral ando 1938to
bersh aba, thaj marde les zorasa te buduil/vazdel kodo so sas te avel
maj palal o koncentraciichno kampo Sachsenhausen. Daravenas les te na
phenel pa kodo so nakhelas. Jekh var, avilas amenge jekh postaki karta
lestar, thaj pe rig ramolas: Bichalav but sastimo specialno e Kakeske o
Baribok. Kado busholas: bari bokh.”
Vov
thaj leske pheja barile duje shibenca, phenel o Gottfried Weiß.
“Ame das duma Sinti thaj Niamciska; vi e maj phure denas
duma Romanes. “Na, “tsigan” naj jekh bilashi vorba
leske, vi kana dzanel ke dzanel ke ande niamcisko shib kodi vorba
insemnol/bushol “na lashe manusha save phiren”.
“Melale Roma – akana kodo si k-aver vareso! Phenel vov.
“Kado chi mukhava! E Roma thaj e Sinti, save aven anda India,
trajn ande Europa de but shela bershenge, ale von sas intrego vrama
supresime thaj persekutime.”
Ande
muro shero si jekh foto. O kampo e Romengo anda Harburg-nango/chucho. E
Tsiganuri? Line len kathar? Baba, soske? Chi dzanav. Sa gele, anda jekh
var. Kaj? Vazdel anda dume. Me, enja bershengo, e kamposko. Duj vaj
trin karavani ashile inke po kampo. Manusha so dikhel thaj ashen.
Pashe, kaj pekel pes o manro, so e manusha phende? “Varekon las
sama pe animaluri. Thaj pala sa kodo, naj so te aven doshale.”
“Kodo
kerdas pes ando 16to Majo”, phenel o Gottfried Weiß.
“Semas 11 bershengo. Sas te ushteas k-al shtar chasura I
deteherin. E Policija, o SA,o SS – von trujal intregone thaneske.
Amen sas te ingeren ande k-aver than, phende amenge von, ko generalno
guvernanto ande kodi vrama, thaj ame sas te pakujs feri e bajura save
trubunas amenge. Kothe kaj ingerenas amne denas amne sa nevo, mobila,
gada thaj kade maj dur. Ingerde amen e bare vurdonenca ando porto ando
Hamburg. “Kothe, ko Baakenbrücke 2, jekh thaj kaj ages si
jekh memorialno plaka, 910 Sinti thaj Roma anda e Oprutni Niamcoski rig
sas registrujme. “Amen sas te las tele amare gada ande jekh baro
fermako kher – mursha, dzuvla thaj shavore. Rodenas amen
lovendar, sumnakastar thaj bidzuteriendar. E bare manusha ladzajle but,
soske sa te nangion angal penge shavora. Von nas sikade kadalesa,
dzanes?“
Sas
e angluni stacija anda kadala pandzi lungi bersha, o baro kino, o
koncentracijako kampo Belzec anda Polska maj anglal, thaj e mudarimasko
kampo Bergen-Belsen ko agor, anda o Gottfried Weiß “e maj
nasul kampo anda sa”. Leski eksperienci: but bilaches, but
dur katar o manushipe. Jekh var ande kodi vrama, e Dzidovuri save chi
sas ortodoksuri, sas shudine ande jag, te loshan lenge dukhaimatendar.
K-aver var vov sas te dikhel sar jekh shejori enja bershengi savi
sas aba po meripe, shude lan ando than kaj sas e mule, thaj phabarde
lan de dzuvindi.
Jekh
ges angla kodo so bonbardisarde o getto anda Varshava, jekh gardiano
phenel leske thaj avere phandadenge te nashen. “Kodo hastradas
amare trajura, vi kana dujto ges phandade amen palem.” Ando
1945to bersh, ko Bergen-Belsen, pala so phirde pe mule – ma nas
len gaso te phabaren len - o kampo sas slobodime katar e
Englezuri ando 15to Aprilo.” Jekh anda e shela mii manushenge so
mule kothe, pasha aver familijake manusha, sas o Helmut Weiß, o
maj terno phral katar o Gottfried Weiß. O Gottfried, lesko dad
thaj leski dej, thaj vi e k-aver trin pheja trajsajle.
Ale
kothe ando Harburg, ando than kja von trajnas varekana, e Sintuon chi
maj mukhenas. “Kodi sas sar jekh dujto deportacija.” Lilne
varesavi financialno kompensacija?”. Anda kodola pandzi bersha,
lilem 3.050 DM. But anda amende chi lile khanchi, thaj dzanes soske?
Soske von chi dzanenas te ramon thaj te ginaven thaj kade chidzangle
savo si o ultimatum savo ramosarde lenge ande e oficialne lila.”
Gottfried
Weiß. Kodoke prindzardem les, mishkisardas man. Vov shaj avelas
kerko pala sa kodo so kerde leske thaj leske familiake, ale vov pakial
ando Del thaj si amal sakone manushesa, thaj vi jertisardas e mordercon
katar o Nazi regimo. Mashkar peski familija, svako ges si
bahtalo, jekh but lasho manush, implikil pes thaj si ando Bordo katar o
Roma und Cinti Union thaj inke pashe marel pes kontra e
bisterimaski kodoleske so sas sar jekh kontemporano manush savo dikhlas
thaj le terne manusha kamen te shunen les: ando Niamco, Rusia, England,
Polska, Lithuania, Svedo, Israel.
Claus Günther
Fakto:
O
Gottfried Weiss trajsajlas ande dar maj but sar 2.5 milioni minuturi
ande kodola pandzi bersha sar sas ande le koncentracijake kampuri.
Fakto:
Maj
but sar dopash miliono Roma thaj Sinti sas mudarde ande le mudarimaske
kampuri katar e Nazi.
Info:
O
rasialno-biologichno rodipe katar e Nazi fizichianuri vazde e
fundacija anda e gentichno rodimata de ages.
Info: 16to Maj
Kerel
pes komemoracija ke policijaki stacija anda Nöldekestraße,
Hamburg-Harburg, ke te na bistrel pes kodo so sas.
Zumav:
Ando
getto anda Varshava, kothe sas karing jekh metro kaj shaj trajlas jekh
manush. Ande jekh soba 20 metrongi, trajnas 20 manusha. Zumav te keres
kado ando jekh cikni soba, thaj tho jekhe sikliarnes pro mtero.
Quota:
O
Raj Gottfried Weiß isarel:
“Anda
200 grami manro, kidem e mule manushen ando getto ande Varshava thaj
ingerdem len ande jekh komuno gropa. Sas jekh teribilo buki. Ale k-aver
varesar meravas bokhatar sar e k-aver manusha. Isarav ke jekh var vi
lilem jekh kotor manro anda vast jekh mule manushesko.”
Getto
anda Varshava
|
|
