3.4
E historija e familijaki Weiß sar nakhle anda e koncentracijake thaj mudarimaske kampuri katar o Nazi regimo
   


O Raj Gottfried “Friedel” Weiss mulas ando Marzo 2003to bersh, pala jekh skurto aba nasul nasfalimo. Kado lil si dedikime leske thaj leske phraleske o Helmut, leska phake Walltraut thaj leske cikne nepotoske Robert.

“Tumare dukha,
Si rani ande le lumako mas”
(Lani “Goldschabi” Rosenberg)


O reslimo e Sintosa Gottfried “Friedel” Weiß
Kana shavore samas, shaj reslam amen kana thaj kana. E bari familija Weiß, beshelas varekana ando kampo ando Wasmerstraße ando Marburg, pashe kodole thaneske kaj beshlam dzi ando 1937to bersh. E raklore phenenas amenge”Tsig, Tsig, Tsigan!“ thaj univar shudenas barenca ande amende. Jekh var, jekh shudas baresa ande mande thaj maladas muro pirno, thaj kade nashlem khere rovindoj. Muri dej phendas mange, “Kana kodo kerela pes inke jok var, te cipis “Phenava kodo le dadeske Weiß! Thaj atunchi dikhesa sar kodola tsiganuri nashena.”
“Muro papo”, o Gotfried Weiß delas anda shero ke va. Ages, vov trajl avere 45 Sintone familijenca ando Gerogswerder, kaj vov beshel angla mande ande pesko kher. Jekh amalikano, puterde-gogiako manush, savo arakhadilo ando 1928to bersh, trin bersh phureder sar mande, savo barilas ando romano kampo, o “Dad Weiß” sas o shero e familijako.

Akana thaj atunchi bi dzavas te phiravav man ando kampo mure dadesa thaj dejasa. But shukar sas kothe! But shavore, phuri dzuvli savi phabarelas peski pipa, e grasta nashenas trujal thaj e dzukela… thaj e buznea? “ Va, va” phenel o Gottfried Weiß. “Thaj bakrea”. Jekh ges, jekh phuri romni beshelas pe veranda katar mure babako kher, savi sas pashe, jekhe rotasa. “Lashe vasta”, phendas e phuri romni pala so dikhlas muro vast. “Kodi sas e Rosa”, asal o Gottfried Weiß. Dikhav. Thaj isarav jekhes ucho parno lole balenca. Vi vov sas Sinto?
“Va. O Robert Weiß, muro kusino. Vov mulas jekh bersh thaj dopash kodoleske.”
Anda jekh var, pala maj but sar shovar desh bersh, resav te dzanav kadal manushenge anava, lengo trajo aresel te avel dzuvindo.  Ame nakhlam anda e dokumentacija “when the music fell silent” katar e sikliarni Viviane Wünsche anda Harburg (shaj te len les pa amaro web-site www.RomNews.com ). O Robert Weiß, ginadem kothe, sas te kerel phari buki katar o 1942to bersh dzi ko 1944to bersh, ande le angarengi fabrika Dr. Steinike ando Harburg, ale bi jekhe buchiarneski karta vaj bi specialno habenata thaj pokinelas maj but taksi/e themeske sar e k-aver kolegura. Thaj: o sikliarno Gottfried Weiß sas bichaldo ke aver shkola ando 1939/40to bersh thaj sas te dzal ande jekh specialno “tsigansko klasa”.
“Anda muro dad”, o manush savo delas duma manca phenel pashe, “e dukh ando dumo astardas maj anglal. Les line les kheral ando 1938to bersh aba, thaj marde les zorasa te buduil/vazdel kodo so sas te avel maj palal o koncentraciichno kampo Sachsenhausen. Daravenas les te na phenel pa kodo so nakhelas. Jekh var, avilas amenge jekh postaki karta lestar, thaj pe rig ramolas: Bichalav but sastimo specialno e Kakeske o Baribok. Kado busholas: bari bokh.”
Vov thaj leske pheja barile duje shibenca, phenel o Gottfried Weiß. “Ame das duma Sinti thaj Niamciska;  vi e maj phure denas duma Romanes. “Na, “tsigan” naj jekh bilashi vorba leske, vi kana dzanel ke dzanel ke ande niamcisko shib kodi vorba insemnol/bushol “na lashe manusha save phiren”. “Melale Roma – akana kodo si k-aver vareso! Phenel vov. “Kado chi mukhava! E Roma thaj e Sinti, save aven anda India, trajn ande Europa de but shela bershenge, ale von sas intrego vrama supresime thaj persekutime.”
Ande muro shero si jekh foto. O kampo e Romengo anda Harburg-nango/chucho. E Tsiganuri? Line len kathar? Baba, soske? Chi dzanav. Sa gele, anda jekh var. Kaj? Vazdel anda dume. Me, enja bershengo, e kamposko. Duj vaj trin karavani ashile inke po kampo. Manusha so dikhel thaj ashen. Pashe, kaj pekel pes o manro, so e manusha phende? “Varekon las sama pe animaluri. Thaj pala sa kodo, naj so te aven doshale.”
“Kodo kerdas pes ando 16to Majo”, phenel o Gottfried Weiß. “Semas 11 bershengo. Sas te ushteas k-al shtar chasura I deteherin. E Policija, o SA,o SS – von trujal intregone thaneske. Amen sas te ingeren ande k-aver than, phende amenge von, ko generalno guvernanto ande kodi vrama, thaj ame sas te pakujs feri e bajura save trubunas amenge. Kothe kaj ingerenas amne denas amne sa nevo, mobila, gada thaj kade maj dur. Ingerde amen e bare vurdonenca ando porto ando Hamburg. “Kothe, ko Baakenbrücke 2, jekh thaj kaj ages si jekh memorialno plaka, 910 Sinti thaj Roma anda e Oprutni Niamcoski rig sas registrujme. “Amen sas te las tele amare gada ande jekh baro fermako kher – mursha, dzuvla thaj shavore. Rodenas amen lovendar, sumnakastar thaj bidzuteriendar. E bare manusha ladzajle but, soske sa te nangion angal penge shavora. Von nas sikade kadalesa, dzanes?“
Sas e angluni stacija anda kadala pandzi lungi bersha, o baro kino, o koncentracijako kampo Belzec anda Polska maj anglal, thaj e mudarimasko kampo Bergen-Belsen ko agor, anda o Gottfried Weiß “e maj nasul kampo anda sa”. Leski eksperienci: but bilaches,  but dur katar o manushipe. Jekh var ande kodi vrama, e Dzidovuri save chi sas ortodoksuri, sas shudine ande jag, te loshan lenge dukhaimatendar. K-aver var vov sas te dikhel sar jekh shejori enja bershengi  savi sas aba po meripe, shude lan ando than kaj sas e mule, thaj phabarde lan de dzuvindi.
Jekh ges angla kodo so bonbardisarde o getto anda Varshava, jekh gardiano phenel leske thaj avere phandadenge te nashen. “Kodo hastradas amare trajura, vi kana dujto ges phandade amen palem.” Ando 1945to bersh, ko Bergen-Belsen, pala so phirde pe mule – ma nas len gaso te phabaren len -  o kampo sas slobodime katar e Englezuri ando 15to Aprilo.” Jekh anda e shela mii manushenge so mule kothe, pasha aver familijake manusha, sas o Helmut Weiß, o maj terno phral katar o Gottfried Weiß. O Gottfried, lesko dad thaj leski dej, thaj vi e k-aver trin pheja trajsajle.

Ale kothe ando Harburg, ando than kja von trajnas varekana, e Sintuon chi maj mukhenas. “Kodi sas sar jekh dujto deportacija.” Lilne varesavi financialno kompensacija?”. Anda kodola pandzi bersha, lilem 3.050 DM. But anda amende chi lile khanchi, thaj dzanes soske? Soske von chi dzanenas te ramon thaj te ginaven thaj kade chidzangle savo si o ultimatum savo ramosarde lenge ande e oficialne lila.”
Gottfried Weiß. Kodoke prindzardem les, mishkisardas man. Vov shaj avelas kerko pala sa kodo so kerde leske thaj leske familiake, ale vov pakial ando Del thaj si amal sakone manushesa, thaj vi jertisardas e mordercon katar o Nazi regimo.  Mashkar peski familija, svako ges si bahtalo, jekh but lasho manush, implikil pes thaj si ando Bordo katar o Roma und Cinti Union  thaj inke pashe marel pes kontra e bisterimaski kodoleske so sas sar jekh kontemporano manush savo dikhlas thaj le terne manusha kamen te shunen les: ando Niamco, Rusia, England, Polska, Lithuania, Svedo, Israel.

Claus Günther


Fakto:
O Gottfried Weiss trajsajlas ande dar maj but sar 2.5 milioni minuturi ande kodola  pandzi bersha sar sas ande le koncentracijake kampuri.

Fakto:
Maj but sar dopash miliono Roma thaj Sinti sas mudarde ande le mudarimaske kampuri katar e Nazi.

Info:
O rasialno-biologichno  rodipe katar e Nazi fizichianuri vazde e fundacija anda e gentichno rodimata de ages.

Info: 16to Maj
Kerel pes komemoracija ke policijaki stacija anda Nöldekestraße, Hamburg-Harburg, ke te na bistrel pes kodo so sas.

Zumav:
Ando getto anda Varshava, kothe sas karing jekh metro kaj shaj trajlas jekh manush. Ande jekh soba 20 metrongi, trajnas 20 manusha. Zumav te keres kado ando jekh cikni soba, thaj tho jekhe sikliarnes pro mtero.

Quota:
O Raj Gottfried Weiß isarel:
“Anda 200 grami manro, kidem e mule manushen ando getto ande Varshava thaj ingerdem len ande jekh komuno gropa. Sas jekh teribilo buki. Ale k-aver varesar meravas bokhatar sar e k-aver manusha. Isarav ke jekh var vi lilem jekh kotor manro anda vast jekh mule manushesko.”
Getto anda Varshava