4.1
Pala ´45 chi agorisardas e persekucija    
   

Kana e barea katar e koncentrachiicno kampuri puterde pes vi e Romenge thaj e Sintonge, von kade sas khuvde ande penge sociale strukturi ke e angluni var ande pengi historija chi birisarde te lasheajven  chi ages.

E familii, o maj vashno socialno orientateako punkto thaj e phangle gretari te protektujl e dzenes ande jekh dushmano societeto, von sas savore phagerde anda e maj but anda kodola save trajsajle. Sa kodo so chi birisarde ande shela bershenge ande penge mudarimaske atempturi, e biurokraturi thaj e doshale anda Nazi regimo birisarde. E Roma prave totalne sas dine dab ande lenge strukturi. E Niamciska thaj e Polchicka Roma sas prave sa mudarde, feri jekh cira anda lende ashile. But anda Sinturi gele parpale ande peske forura pala kade phendo slobodipe. Ando 22to Septembro, 1945to bersh, shtar shona pala o agor le marimasko, e policija anda Hamburg puterdas e konturi: “… o totalno numero e Romengo save trajnas ande Hamburgosko regiono angla 20to Majo 1940: 1682.  551 anda lende sas ashade ko generalno governamento ko 20to Majo 1940to bersh. 328 sas ingiarde ko Auschwitz ko 11to Mart 1943to bersh; 26 sas ingiarde ko Auschwitz ko 18to April 1944to bersh;  30 mukisajle ande k-aver than; 89 sas ingiarde ke koncentraciichno kampuri anda kriminalne aktiviteturi; 11 mule. Totalno sas 1135. Pala kado, o totalno numero e Romengo save trajn ande Hamburgosko regiono si te avel 439… “

E registracijako sistemo savo e Nazi kerde les, kerdas maj dur buki te registrujl e Romen thaj e Sinton, feri ke lengi buki chi sas kasavi prindzardi.


Ale kado parubdilas sigate:

  • Ando 1948to bersh, o centralno kriminalno departamento katar o Baden Wurttemberg del avri kasavo guido ke “sar te maren pes kontra e rasake e Romengi”. Kado guido sas kerdo anda e halade, sar jekh temporarno dzutipe dzi kana “e finalno solucija e Romengi avela…” kade sar ramolas pes ando lil so sas pashe.
  • Kodo so sas o “Centralno Ofiso katar e Reich anda o marimo kontra e rasaki e Romengi” si pale vazdino ando Munich thaj pale astardas peski purani buki.
  • Sa ande kodo bersh, e Bavaria del avri peski “nevi” legislacija pa Roma, e zakonuri anda e manusha save phiren, zakono savo sas kerdo pala o purano “zakono anda o marino kontra e Romeno” d-anda 1926to bersh.
  • E Nazi doshale kade sar o Eichberger, Supp thaj but aver, save na but vrama kodoleske bichaldas e Romen ke koncentraciichne kampuri, si akana kerde responsabilno anda kodo ke kerde maj dur registracija aba pashe si lile ande buki sar eksperturi pe kompensacija. Kade, naj so te phenel pes pashe pe kodo ke kodola kompensacienge praktiki sas sar jekh dujto persekucija e Romengi thaj e Sintongi. Chi sosko anda e ofisoske doshale chi sas shoha kerde responsabilno anda kodo ke line rig ko mudaripe e Romeno thaj e Sintongo. Vi pala maripe, e viktimi thaj kodola save trajsajle sas dikhel na misto.
  • E Niamcisko Federalno Kris phenel ando 1956to bersh ke “lengi ( Romengi thaj e Sintongi) deportacija ke koncentraciichne kampuri chi sas jekh persekucija anda kodo ke aver rasa sas, ale jekh preventivno kriminalno mesura”. Jekh “kompensacija” thaj dzutipe pe re-integracija chi sas lenge mukle anda kadi krisaki decizija.  Na kade sar ke Dzidovicka viktimi katar e Nazi, e Romengo Holokaust sas legimitime pala kadi krisaki decizija. Dzi ages, chi sosko Niamcisko governo chi das serioso reparacija anda o bichachipe so kerdas pes e Romenge thaj e Sintonge. Kash te den pes kompensacii e manushenge so kerde buki zorasa, o Nimacisko Governo das e buki ko International Organization for Migration (IOM) ando 2001to bersh. O IOM si sa kade e organizacija savi dzutisardas pashe ke politika ke te deportin e Nashade Romen. Kado eksampli sikavel sar e Niamcisko politika zumavel te reparujl so nasulimo kerdas varekana.
  • E bajuri so chorde e Romendar thaj e Sintondar sas chute ando Federalno Departamento e Barvalimasko thaj maj palal ande federano Republika e Niamcoski.
  • O Dr. Ritter, o shefo katar e ideologia ke “finalno solucija ko Romengo puchipe” sas lilo ande buki katar o Foro Frankfurt sar jekh publichno oficeri po sastimo. Vov mulas bi te puchel les varekon vareso ando 1951to bersh, sar pensioneri ando Frankfurt.
  • O Leo Cartens, o sherutno katar o Centralno Ofiso pa Roma anda Berlino, kerdas buki ko Kriminalno Policija ando Ludwigshafen. Vi kana gelas anda buki, kade mishto denas duma pa leste anda “e lashe trikuri ke sar te len pes pala Roma”. Thaj vi vov sas jekh eksperto anda e kompensacii. Vov chi sas shoha akhardo te pokinel anda e deportacija e Romengi anda Berlin thaj so kerdas pes anda lengo trajo.
  • Katar o 1948to bersh, vazdas pes palem jekh bukiako “buro pa Roma” ando Niamco. Kash te keren les pala konstitucija, von invade les “buro anda e manusha save phiren“.

Leski buki sas te kerel:

1)       Kerenas e manushesko civilno statuso

2)       Administrinas e lila:

a.       Personalne akti

b.       Akti thaj foto pashe

c.       Akti e anavenca e Romenge

d.       Akti pa karakteruri

e.       Akti pa vurdona

3)       Administrinas e personalno thaj familienge akti

4)       Kerenas buki khetane e avere autoritatenca

5)       Kerenas kontrola pe kampinuri (kaj phiren thaj kade maj dur)

 

  • Kodo so sas o Centralno Ofiso katar e Reich anda o maripe kontra e rasaki e Romengi“, kodo bucholas „o buro pala e manusha save phiren” pala maripe, kerdas buki dzi ando 1970to bersh sar o oficialno responsabilno autoriteto thaj rodimaski institucija pala e Romengo puchipe.
  • Pala o 1970to bersh, e buki chi gelas maj dur. Mashkar aver, o “buro pala e manusha save phiren” anda Hamburg sas but vashno ando “federano maripe kontra e rasaki e Romengi”.

 

Tipichno anda kadala intencii kash te kerel pes jekh kompletno registracija e Romenge thaj e Sintonge, sas te kiden sar maj but informacii pa Roma. Pashe, pasha e akti fotonca thaj anavenca, e kodola kade anavde “karakteristichno akti” registrujnas vi e numerari save sas len marde po vast kana sas ande koncentraciichno kampuri.

 

Thaj vi svako kontakto ke kadi grupa sas te avel registrujme.

 

Dzanenas ke:

Ande kodola specialne formi save sas kerde kash te kontrolin e manushen save phiren, sas te regustrujn ande lende vi kana e dzuvla khamna sas, savo koloro si e dzukelen save si lenca thaj vi te len lenge naja.

Phenenas ke kana keren e identifikacija e Romengi sas te keren lenge akti fotonca thaj najenca.

Kana astardilas e Federalno Niamcisko buki pa civilne chachimata e Romenge thaj e Sintonge, e mesuri katar e raj bare chi maj sas aba specialne e Romenge thaj e Sintonge.

Kade sas te:

 

  • „Keren kontrola kana paruvenas buti var o than kaj beshenas“
  • „Te keren raporturi pa e chorimata svako ges“

Kadala neve proceduri sas rig anda e mishto organizujme „marimo kontra e rasaki e Romengi“ katar  raj bare.

Ande akti katar e “Raporturi”, specialno sas registrujme e grupi e Romenge thaj Sintonge save phirenas e kampinenca, thaj von sas registrujme katar e federalne thema e Niamcoske vaj katar lenge centralno kriminalno autoriteturi.

Katar o 1981to bersh, o kriminalno ofiso inkiarelas jekh specialno sistemo aktengo pa Roma thaj Sinti te registrujn sa e vurdona thaj lenge xulaja.

Sa kadi informacija sas kolektime ando kodola “akti pa e manusha save phiren”. Kodo ke eksistujn, vi kana e raj bare phenen ke na, shaj te sikavel pes ande le thema Hamburg, Messia, Baden Wurttemburg thaj Bavaria. Specialne zakonuri sas kerde kash te avel lenge maj lokhes ande lengi buki.

Sar eksamplo, o Decreto 103 katar e Registracijako Ofiso, pala savo kana varekon lenas pes, arakhenas pes chavore vaj merelas varekon katar kodola manusha save phirenas, sa kadala sas te raportujn pes ke kriminalno policija. Kado dekreto achilas dzi ando 1985to bersh thaj sas suspendime/ashado feri kana o Rom und Cinti Union kerdas protesto

O “Zakono pe karavani” anda Hamburg, si sa jekh efesktivno.

E bare rajen si len bare suspicii kana dzal pa Roma thaj Sinti thaj pa lengo permanento phiripe, thaj kado kerel te pachal pes ke von shaj te keren kriminalne aktiviteturi thaj anda kodo e policija si te xamil pes. Anda kado, sar e Roma thaj Sinti aresen ande jekh gav vaj foro si te keren lenge kontrola.

Kodo so e policija kerel, sas lenge muklo katar e raj bare anda kodo ke von gindin ke kado si preventivno akcija.  Vi kana e Roma naj doshale, von si te keren sa kado ka e Roma thaj Sinti te traden kothar.

Kana e publichne oficeruri pa sastipe keren kontrola ke le Romenge taj Sintonge  lila vaj roden te dikhen sode bershenge si, kado bushol ke maren pes kontra e Romenge, pala kade sar kamen e bare raj. Sa ande kodi vrama, e bare raj katar o socialo keren sa so shaj te na muken e Romen te beshen kothe.

Kash te keren len te na beshen kothe, e raj chi denas e Romen thaj e Sinton socialo thaj kerelas komplikovano te shaj len khera kothe. Kado kerenas Romenca te shaj shunen vi e avera thaj te na aven kothe, te dzan ande aver forura.

Shaj phenel pes ke e Roma sas persekutime intrigo vrama dzi ages. Ke sas vaj na legalno, kado dzalas pala sar kamenas e politikuri.

Maj dur, kodo kade anavdo “Romano problemo” chi sas reshime kade sar e bare raj kamenas. Kodo so von kamen si te xastran lendar thaj jekh solucija si te shuden len avri anda them. E strategia sar te shuden avri grupuri Romenge si te muken len te beshen pe jekh vrama ale nado kodi vrama daraven len ke te na nakhen e vrama so das len te beshen kothe.

So kerenas jekh grupasa, kerenas te shaj shunen vi e aver grupi thaj te daran. E bare raj daranas ke te mukhena e Romen thaj e Sinton te beshen kothe maj but vrama si te den avri but love katar o foro.