4.2
E Roma d-anda 1989to bersh  
   

O Professori Dr. Klaus J. Bade anda Osnabrück, eksperto pe historija thaj migracija, phenel ande pesko lil “E Europa po mishkipe: Migracija d-anda 18to shel bersh dzi ages”:

Kodo ke e Roma anda Centralno Europa migrisarde d-anda Esto ko Vesto sas shaj feri pala e revolucija so sas ande Romania ando December 1989 thaj e k-aver musaj sas lenge te migrin kana sas e konflikti ande ex-Yugoslavija. Maj anglal von avile ande Austrija, thaj pala kodo ando Niamco thaj kothar gele maj dur ande le Europake thema.

Tela o regimo katar o Ceausescu, e Roma trajsajle “slobodno”  kade dur ke khonik chi interesujlas pes anda lende– na kade sar sas maj anglal supresime thaj shudine avri. Karing o agro le diktaturako, palem kerde pes planari sar te kerel pes ijntervencija ande trajuri e Romenge. Von aba chi sas kade shute ande praktika, ale e dar ashilas. Pala e revolucija anda December 1989to bersh, e historichne prejudicii palem avile kontra e Romenge. E prejudicii sas xamime e resismosa nacionalisto, akuzinas len ke sas chetane e regimosa so vorta perade.

E Roma sas atakujme ande peske khera ande maj but regionuri e themeske. Ando 1991/92, karing 30 progromuri sas registrujme ande Romania. Kado, thaj vi ke gindinas ke te lasharen peski ekonomichno situacija ingiardas e Romen ando Vesto. Ando 1990to bersh, karing 50,000 Sinti thaj 30,000 Roma trajnas permanento ando Niamco thaj sas len Nimacisko themutnimaske lila. Von trajsajle vi pala o mudaripe katar e Nazi, thaj sas len seriosno sastimaske problemuri anda e “eksperimenturi” so kerde pe lende ande koncentraciichno kampuri. Pashe, sas 30,000 – 40,000 migranturi save kerenas buki, na Roma, anda e Est Sud-Est Europake thema save sas klasifikime sar Roma.

Kon kerde migracijake konekcii thaj kerde kontakturi ando Vesto. Ando Niamco, dzi ando 1993 to bersh sas puterdo zakono anda azilo thaj kade sas len  temporarno thana kaj te beshen bi te daran. E informacija pa Roma save avenas anda Est Europake thema na-j eksaktno,soske von  sas registrujme pala nacionaliteto thaj na pala ethniciteto.

Pala e oficialne lila, karing 250,000 nashade Roma avile ando Niamco katar Januar 1990to bersh dzi I Juli 1993to bersh, kana o nevo zakono  pa azilo avilas avri.  Anda kadala, e maj but (60%) anda lende avile anda Romania, 30% anda Jugoslavija thaj 5% anda Bulgarija. Kana e Roma anda Est Europake thema avile ando Niamco ando 1990to bersh, kodo ke sar von trajnas sas e niamconge strejno thaj na normalno. E Komunalno Autoriteturi sas tela presia ando 1992/93to bersh anda kodo ke e themeske manusha chi kamenas e strejnon, thaj e Roma lenge sas anti-socialne mansuha thaj na kade sar si e normalno civilizime manusha ande luma.   

Ando 1993to bersh, pala so deportisarde len, vaj kerde lila chetane e themanca ke te bichalen parpale e manushen, thaj pala kodo so aver gele ande aver Europake thema, ando Niamco achile oficilano 125,000 nashade Roma, ale e Romane organzacii phenen ke feri 75,000.

Ande bersha so avile pala kado, o numero e Romeno ando Niamco ciknilo, anda kodo ke raj bare line pes pala lende, thaj na kade kerenas lenca sar kerenas e Dzidovonca save sas akceptujme thaj dzutime pashe e themastar te integrujn pes ando societeto.

Kodo ke e Romen anda est Europake thema chi kamenas, bichalde len avri anda them. E Romen chi akceptujsarde len, ale e Dzidovon anda Rusija akceptujsarde len sar nashade manusha. Pe Romengi rig nas khonik, soske nas khonik kaj te dzutl len pashe anda Vesto, kade sar sas e Dzidovon.

Pe Romengi rig sas feri organizacii kade sar o “Centralno Koncilo e Romeno thaj e Sintongo” thaj o “Roma und Cinti Union”, o “O societeto anda e darade manusha”, dzutimaske organizacii save kerde iniciativii thaj karde shukar rekomandacii ko Europako nivelo. Kado konteksto sikadas sa kade sar e Roma nas dikhle ni kana dine pes e kompensacii katar o Nimacisko Governo – vi kana mashkar e Roma sas 500,000 viktimi, e grupa savi sas sa kade opresime sar e Dzidovuri.  Kodo so e Niacional Socialisturi kerde e Romenge anda Sud Est Europake thema ande Nazi era, chi dzutisardas lenge te ashen sar nashade manusha ando Niamco.

Ando Niamco , e Roma sas tratime diferento, ande varesave federano thema sas akceptujme sar nashade, ande k-aver sar azilanturi thaj ande k-aver sar temporarno tolerime manusha (sas len DULDUNG).

Von trajsajle ande kolektivne artieri vaj ke rig e forongi ale sas mashkar ekspulzijaki thaj deportacijaki dar. Ande kodi vrama, o them kerelas lila khetane e avere themenca te shaj bichalen e Romen parpale ande thema katar avile.  O angluno lil sas semnome mashkar o Niamco thaj Romania ando Novembre 1992to bersh. Pala kado kerdas lila vi avere themenca anda est thaj Sud Est Europake thema, thaj anda kodo pokinelas o Niamco milionuri e themenge anda kodo ke len len parpale. E migracija e Romengi katar Est ke Vest Europake thema sas ashadi kana o Niamco astardas te bichalel e Romen parpale thaj vi kana ke granici astarenas len bichalenas len. E Roma save sas bcihalde anda e Vest Europake thema, aresle te aven viktime ande ilegalno imigracija, legalno imigracija savi sas provokime kana phanglas pes e vudara e Europake.

But Roma avile ilegalnmo ando Niamco kana e Albanncuri shude len avri anda Kosovo anda kodo ke gindinas ke e Roma sas pe e Serbongi rig.

E Europa si te putrel peske granici thaj te anel andre vi e themen anda Est Centralno Europake thema, al eatunchi si te aven but migranturi te keren buki ande aver thema.